تاريخ : شنبه ۴ شهریور ۱۳۹۱
اگر قرن نوزدهم تا نیمه اول قرن بیستم را عصر صنعت و نیمه دوم قرن بیستم تا پایان آن را عصر اتم بنامیم به جرات می توان قرن جدید را عصر پیام و رسانه نامید. می توان گفت که وسایل ارتباط جمعی و در راس آن ها رسانه های دیداری و شنیداری نقش تعیین کننده ای را در شکل گیری سیاست خارجی و سرنوشت جوامع بازی می کنند. در این میان هر روز بر تنوع و کارکرد رسانه ها افزوده می شود و در ربع آخر قرن بیستم و آغازین سال های قرن بیست و یکم، پدیده اینترنت و فتاوری های نوین ارتباطی چنان تحول عظیمی را در همه حوزه های زندگی بشر ایجاد کرده اند که در تصور نمی گنجد. سرعت و دامنه تاثیر گذاری این رسانه ها بر حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی چنان عظیم و انکارناپذیر است که هرگونه تردیدی در به کارگیری و استفاده از آن ها لطمات جبران ناپذیری بر منافع ملی و پرستیژ بین المللی یک کشور می گذارد. در این میان نقش دولت و متولیان امور رسانه ای و تعامل آن ها با دیپلمات ها و نهاد سیاست خارجی به خوبی مورد نیاز است. به دلیل این تاثیرگذاری ادبیات سیاست خارجی و حوزه کارکردی آن هم تغییر کرده است. ورود اصطلاحاتی چون دیپلماسی دیجیتالی، سایبر دیپلماسی، تله دیپلماسی، دیپلماسی رسانه ای و... از جمله این تاثیرگذاری هاست. سوال این است که دامنه این تاثیرات تا کجاست و اصولا رابطه رسانه ها و دیپلماسی چیست؟ و در این مورد به خصوص دیپلماسی دیجیتالی چیست؟ رابطه و تاثیر آن با دیپلماسی سنتی و عمومی چیست؟ تا چه حد می توان به این نوع دیپلماسی اطمینان کرد؟ آسیب ها و مزایا و معایب آن چیست؟
اینها سوالاتی هستند که سعی شده است در مقاله حاضر به آنها پرداخته شود.
انواع دیپلماسی:
1- دیپلماسی سنتی Traditional Diplomacy
دیپلماسی ای سنتی است که طرف های آن، دولت ها و نماینگان تام الاختیار و منصوب شده آن ها باشند. به عبارت دیگر طرف های این نوع دیپلماسی، مشخص، رسمی و از پیش تعین شده هستند و با اعتبارنامه و به صورت رسمی در فرایند دیپلماسی شرکت می کنند. کارگزاران این نوع دیپلماسی فقط دولت ها و نمایندگان رسمی آن ها هستند. خصوصیات این نوع دیپلماسی عبارتند از:
1- دولت- ملتها با مرزهای نفوذناپذیر به عنوان تنها بازیگران عرصه روابط بین الملل
2- قدرت سخت شامل قدرت نظامی، اقتصادی، جمعیتی و منابع طبیعی
3- وزارت خاجه تنها متولی ارتباط با خارج از کشور
4- عدم تاثیر افکار عمومی داخلی و خارجی بر تصمیمات وزارت خارجه
5- قوانین بین المللی محدود و غیر قابل تعمیم به داخل حاکمیت ها
2- دیپلماسی عمومی Public Diplomacy
اصطلاح دیپلماسی عمومی اولین بار درسال 1965در امریکا توسط «الموند گولیون»، رئیس مدرسه حقوق و دیپلماسی فلچر، در دانشگاه تافت به کار گرفته شد و عبارت است از ارتباطات معطوف به منافع ملی یک کشور از طریق ارتباط با مردم خارج از مرزهای جغرافیایی. با این تعریف، مسائلی از قبیل اعزام دانشجو به خارج، پذیرش بورس های تحصیلی، خبرنگاران اعزامی، فرایند ارتباط میان فرهنگی، برگزاری انواع جشنواره های هنری، همایش ها و سمینارهای فرهنگی و پخش برنامه های صوتی و تصویری و حتی ایجاد سایت های اینترنتی همه و همه در حوزه دیپلماسی عمومی قابل بحث است.
3- تله دیپلماسی Telediplomacy
از آن جا که تلویزیون در میان انواع رسانه های جمعی، گوی سبقت را از نظر جذب مخاطب ربوده است طبیعتاً استفاده از آن برای مقاصد سیاسی و دیپلماتیک نیز از جایگاه ویژه ای برخوردار است. خصوصاً در عصری که ماهواره این امکان را به همه کشورهای دنیا داده است تا از طریق تلویزیون، وارد شبکه ارتباطی در دنیای معاصر شوند. واژه تله دیپلماسی برگرفته از کتابی است که توسط آقای «رویس آمون» با «عنوان تلویزیون جهانی و شکل دهی جهان سیاست: CNN، تله دیپلماسی و سیاست خارجی» در سال 2007 به رشته تحریر در آمد ولی خیلی سریع جای خود را در ادبیات علوم ارتباطات باز کرد و اگرچه هنوز مراحل نوزادی خود را طی می کند ولی به واسطه غنای مفهومی مورد اقبال محققین قرار گرفته است.
4- سایبر دیپلماسی Cyber Diplomacy
رشد سریع تکنولوژی های ارتباطی اعم از انواع تلویزیون های ماهواره ای و کابلی، فیبر نوری و ارتباطات بی سیم و ناتوانی دستگاه های رسمی دیپلماتیک در رقابت با رسانه ها، دولت ها را با این حقیقت روبه رو کرده است که شکل نوینی از دیپلماسی با استفاده از فضاهای مجازی وارد عرصه معادلات روابط بین الملل شده است و فضاهای مجازی به واسطه ماهیت غیر قابل کنترل آن، پدیده ای است که به خوبی می توان از آن به عنوان عنصری استراتژیک و تعیین کننده یاد کرد. پدیده ای که هر روز صفحه جدیدی به آن اضافه می شود و همه عرصه های زندگی بشری را تحت تأثیر قرار می دهد. این دیپلماسی به آینده ای نظر دارد که در آن دیپلمات به عنوان شخصیت حقیقی یا حقوقی رسما از طریق وب سایت و ای- میل، استوار نامه خود را ارائه می دهد و ازهمان طریق به کلیه وظایف خود عمل می کند.
5- دیپلماسی آشکار Open Diplomacy
عبارت دیپلماسی آشکار برای نخستین بار در سال 1965 توسط «دین ادموند گالیون» از اساتید مدرسه حقوق و دیپلماسی فلچر در دانشگاه تافتز به کار گرفته شد و از شاخص های دیپلماسی نوین محسوب می شود. این شکل از دیپلماسی، با نفوذ و تأثیر در نگرش های عامه مردم از طریق وسایل ارتباط جمعی، بر شکل گیری و شاکله افکار عمومی و به دنبال آن سیاست خارجی هر کشور تأثیر می گذارد. دیپلماسی آشکار در مقابل دیپلماسی پنهان استفاده می شود و می تواند تعامل میان منافع گروه های خصوصی یک کشور با منافع خصوصی در کشور دیگر، گزارش دادن امور خارجی و تأثیر آن ها بر سیاست های داخلی و ارتباط برقرار کردن بین کسانی که به هر نحوی در حوزه های ارتباطی فعالیت دارند، مثل دیپلمات ها و نمایندگان خارجی و نهایتاً فرایند های ارتباطات میان فرهنگی را شامل شود. البته این نوع دیپلماسی بیشتر صفتی است برای بیان ماهیت دیپلماسی. لیکن چون رسانه های جمعی به خودی خود باعث حذف دیپلماسی پنهان می شوند، می توان این شکل را هم به عنوان نوعی دیپلماسی تلقی کرد. دیپلماسی آشکار، با نفوذ و تأثیر نگرش ها(ایستارها)ی عامه مردم بر شکل گیری و اجرای سیاست خارجی سر و کار دارد. این دیپلماسی، ابعاد رایج روابط بین المللی را درمی نوردد و از دیپلماسی سنتی فراتر می رود. شکل دادن به افکار عمومی در سایر کشورها، تعامل میان منافع گروه های خصوصی یک کشور با منافع خصوصی در کشوری دیگر، گزارش دادن امور خارجی و تأثیر آن ها بر سیاست های خودی، ارتباط برقرار کردن بین کسانی که کارشان ارتباطاتی است مثل دیپلمات ها و فرستادگان به خارج، و بالاخره فرایندهای ارتباطات میان فرهنگی از جمله عناصر این دیپلماسی است. بر طبق نظر «هانس. ان. تاچ»، نویسنده کتاب «ارتباط با جهان»، دیپلماسی آشکار این گونه تعریف می شود:
تلاش های رسمی دولتی برای شکل دادن به محیط ارتباطاتی ماوراء بحار که در آن سیاست خارجی (آمریکا) به اجرا در می آید به منظور کاستن از درجه بدفهمی و کج فهمی هایی که روابط آمریکا با سایر کشورها را پیچیده می کند. در مجموع دیپلماسی آشکار به برنامه های دولتی که هدف آن ها اطلاع رسانی و یا نفوذ در افکار عمومی سایر کشورهاست گفته می شود.
6- دیپلماسی مجازی
«ریچارد سولومون» آن را چنین تعریف می کند: «دیپلماسی از طریق رسانه های الکترونیک. فرایندی که از طریق آن شخص می تواند حقیقت را با فرایندی مجازی دریابد.»
دیپلماسی مجازی طبق تعریف موسسه برنامه دیپلماسی مجازی آمریکا منوط می شود به کاربرد تکنولوژی های ارتباطات و اطلاعات در دیپلماسی.
«فرانسیس فوکویاما» در دانشگاه جورج میسون می گوید: «اختراع گوتنبرگ، (چاپ) و نتایج اجتماعی آن رابطه بین قدرت و تکنولوژی را تقویت کرد.»
7- دیپلماسی شبکه ای
عبارت است از آمیزه ای از دیپلماسی سنتی که در آن دیپلمات ها با مقامات عالی رتبه و رهبران کار می کنند و دیپلماسی عمومی که در آن دیپلمات ها مستقیما با شهروندان خارجی سر و کار دارند. در این روش از اینترنت استفاده می شود. مشخصه اصلی آن تعامل است و عکس العمل آنی مخاطبین Feed Back مشخصه این نوع دیپلماسی می باشد. تکنولوژی و اعتماد از دیگر خصوصیات آن هستند.
8- دیپلماسی دیجیتال
آقای «ویلسون دیزارد»، مبتکر اصطلاح دیجیتال دیپلماسی، تعریف مشخصی از آن در کتاب خود ندارد و فقط سیر تکاملی دیپلماسی عمومی و به کارگیری فناوری ارتباطات و اطلاعات در سیاست و تجارت خارجی آمریکا را با تاکید بر فناوری دیجیتال مورد بررسی قرار داده است. ولی می تون گفت که دیپلماسی با طریق اینترنت و فضای مجازی است.
ماهیت دیپلماسی در عصر ICT
1- ورود فناوری اطلاعات و ارتباطات به عرصه دیپلماسی
2- گسست انحصار اطلاعات روابط خارجی که قبلا در تصرف دولت و وزارت خارجه بود
3- تماس مقامات عالی رتبه و حذف وزارت خارجه و تشریفات هرمی دیپلماتیک
4- پایان انحصار تماس ها و ملاقات ها و مرگ ملاقات های سنتی و رسمی
5- ظهور رقبای جدید
6- در هم ریختن فاصله، زمان و مکان
7- ضرورت شفافیت و پاسخگویی به افکار عمومی
8- موضوعات جدید و تغییرات روز افزون روش ها
اینها سوالاتی هستند که سعی شده است در مقاله حاضر به آنها پرداخته شود.
انواع دیپلماسی:
1- دیپلماسی سنتی Traditional Diplomacy
دیپلماسی ای سنتی است که طرف های آن، دولت ها و نماینگان تام الاختیار و منصوب شده آن ها باشند. به عبارت دیگر طرف های این نوع دیپلماسی، مشخص، رسمی و از پیش تعین شده هستند و با اعتبارنامه و به صورت رسمی در فرایند دیپلماسی شرکت می کنند. کارگزاران این نوع دیپلماسی فقط دولت ها و نمایندگان رسمی آن ها هستند. خصوصیات این نوع دیپلماسی عبارتند از:
1- دولت- ملتها با مرزهای نفوذناپذیر به عنوان تنها بازیگران عرصه روابط بین الملل
2- قدرت سخت شامل قدرت نظامی، اقتصادی، جمعیتی و منابع طبیعی
3- وزارت خاجه تنها متولی ارتباط با خارج از کشور
4- عدم تاثیر افکار عمومی داخلی و خارجی بر تصمیمات وزارت خارجه
5- قوانین بین المللی محدود و غیر قابل تعمیم به داخل حاکمیت ها
2- دیپلماسی عمومی Public Diplomacy
اصطلاح دیپلماسی عمومی اولین بار درسال 1965در امریکا توسط «الموند گولیون»، رئیس مدرسه حقوق و دیپلماسی فلچر، در دانشگاه تافت به کار گرفته شد و عبارت است از ارتباطات معطوف به منافع ملی یک کشور از طریق ارتباط با مردم خارج از مرزهای جغرافیایی. با این تعریف، مسائلی از قبیل اعزام دانشجو به خارج، پذیرش بورس های تحصیلی، خبرنگاران اعزامی، فرایند ارتباط میان فرهنگی، برگزاری انواع جشنواره های هنری، همایش ها و سمینارهای فرهنگی و پخش برنامه های صوتی و تصویری و حتی ایجاد سایت های اینترنتی همه و همه در حوزه دیپلماسی عمومی قابل بحث است.
3- تله دیپلماسی Telediplomacy
از آن جا که تلویزیون در میان انواع رسانه های جمعی، گوی سبقت را از نظر جذب مخاطب ربوده است طبیعتاً استفاده از آن برای مقاصد سیاسی و دیپلماتیک نیز از جایگاه ویژه ای برخوردار است. خصوصاً در عصری که ماهواره این امکان را به همه کشورهای دنیا داده است تا از طریق تلویزیون، وارد شبکه ارتباطی در دنیای معاصر شوند. واژه تله دیپلماسی برگرفته از کتابی است که توسط آقای «رویس آمون» با «عنوان تلویزیون جهانی و شکل دهی جهان سیاست: CNN، تله دیپلماسی و سیاست خارجی» در سال 2007 به رشته تحریر در آمد ولی خیلی سریع جای خود را در ادبیات علوم ارتباطات باز کرد و اگرچه هنوز مراحل نوزادی خود را طی می کند ولی به واسطه غنای مفهومی مورد اقبال محققین قرار گرفته است.
4- سایبر دیپلماسی Cyber Diplomacy
رشد سریع تکنولوژی های ارتباطی اعم از انواع تلویزیون های ماهواره ای و کابلی، فیبر نوری و ارتباطات بی سیم و ناتوانی دستگاه های رسمی دیپلماتیک در رقابت با رسانه ها، دولت ها را با این حقیقت روبه رو کرده است که شکل نوینی از دیپلماسی با استفاده از فضاهای مجازی وارد عرصه معادلات روابط بین الملل شده است و فضاهای مجازی به واسطه ماهیت غیر قابل کنترل آن، پدیده ای است که به خوبی می توان از آن به عنوان عنصری استراتژیک و تعیین کننده یاد کرد. پدیده ای که هر روز صفحه جدیدی به آن اضافه می شود و همه عرصه های زندگی بشری را تحت تأثیر قرار می دهد. این دیپلماسی به آینده ای نظر دارد که در آن دیپلمات به عنوان شخصیت حقیقی یا حقوقی رسما از طریق وب سایت و ای- میل، استوار نامه خود را ارائه می دهد و ازهمان طریق به کلیه وظایف خود عمل می کند.
5- دیپلماسی آشکار Open Diplomacy
عبارت دیپلماسی آشکار برای نخستین بار در سال 1965 توسط «دین ادموند گالیون» از اساتید مدرسه حقوق و دیپلماسی فلچر در دانشگاه تافتز به کار گرفته شد و از شاخص های دیپلماسی نوین محسوب می شود. این شکل از دیپلماسی، با نفوذ و تأثیر در نگرش های عامه مردم از طریق وسایل ارتباط جمعی، بر شکل گیری و شاکله افکار عمومی و به دنبال آن سیاست خارجی هر کشور تأثیر می گذارد. دیپلماسی آشکار در مقابل دیپلماسی پنهان استفاده می شود و می تواند تعامل میان منافع گروه های خصوصی یک کشور با منافع خصوصی در کشور دیگر، گزارش دادن امور خارجی و تأثیر آن ها بر سیاست های داخلی و ارتباط برقرار کردن بین کسانی که به هر نحوی در حوزه های ارتباطی فعالیت دارند، مثل دیپلمات ها و نمایندگان خارجی و نهایتاً فرایند های ارتباطات میان فرهنگی را شامل شود. البته این نوع دیپلماسی بیشتر صفتی است برای بیان ماهیت دیپلماسی. لیکن چون رسانه های جمعی به خودی خود باعث حذف دیپلماسی پنهان می شوند، می توان این شکل را هم به عنوان نوعی دیپلماسی تلقی کرد. دیپلماسی آشکار، با نفوذ و تأثیر نگرش ها(ایستارها)ی عامه مردم بر شکل گیری و اجرای سیاست خارجی سر و کار دارد. این دیپلماسی، ابعاد رایج روابط بین المللی را درمی نوردد و از دیپلماسی سنتی فراتر می رود. شکل دادن به افکار عمومی در سایر کشورها، تعامل میان منافع گروه های خصوصی یک کشور با منافع خصوصی در کشوری دیگر، گزارش دادن امور خارجی و تأثیر آن ها بر سیاست های خودی، ارتباط برقرار کردن بین کسانی که کارشان ارتباطاتی است مثل دیپلمات ها و فرستادگان به خارج، و بالاخره فرایندهای ارتباطات میان فرهنگی از جمله عناصر این دیپلماسی است. بر طبق نظر «هانس. ان. تاچ»، نویسنده کتاب «ارتباط با جهان»، دیپلماسی آشکار این گونه تعریف می شود:
تلاش های رسمی دولتی برای شکل دادن به محیط ارتباطاتی ماوراء بحار که در آن سیاست خارجی (آمریکا) به اجرا در می آید به منظور کاستن از درجه بدفهمی و کج فهمی هایی که روابط آمریکا با سایر کشورها را پیچیده می کند. در مجموع دیپلماسی آشکار به برنامه های دولتی که هدف آن ها اطلاع رسانی و یا نفوذ در افکار عمومی سایر کشورهاست گفته می شود.
6- دیپلماسی مجازی
«ریچارد سولومون» آن را چنین تعریف می کند: «دیپلماسی از طریق رسانه های الکترونیک. فرایندی که از طریق آن شخص می تواند حقیقت را با فرایندی مجازی دریابد.»
دیپلماسی مجازی طبق تعریف موسسه برنامه دیپلماسی مجازی آمریکا منوط می شود به کاربرد تکنولوژی های ارتباطات و اطلاعات در دیپلماسی.
«فرانسیس فوکویاما» در دانشگاه جورج میسون می گوید: «اختراع گوتنبرگ، (چاپ) و نتایج اجتماعی آن رابطه بین قدرت و تکنولوژی را تقویت کرد.»
7- دیپلماسی شبکه ای
عبارت است از آمیزه ای از دیپلماسی سنتی که در آن دیپلمات ها با مقامات عالی رتبه و رهبران کار می کنند و دیپلماسی عمومی که در آن دیپلمات ها مستقیما با شهروندان خارجی سر و کار دارند. در این روش از اینترنت استفاده می شود. مشخصه اصلی آن تعامل است و عکس العمل آنی مخاطبین Feed Back مشخصه این نوع دیپلماسی می باشد. تکنولوژی و اعتماد از دیگر خصوصیات آن هستند.
8- دیپلماسی دیجیتال
آقای «ویلسون دیزارد»، مبتکر اصطلاح دیجیتال دیپلماسی، تعریف مشخصی از آن در کتاب خود ندارد و فقط سیر تکاملی دیپلماسی عمومی و به کارگیری فناوری ارتباطات و اطلاعات در سیاست و تجارت خارجی آمریکا را با تاکید بر فناوری دیجیتال مورد بررسی قرار داده است. ولی می تون گفت که دیپلماسی با طریق اینترنت و فضای مجازی است.
ماهیت دیپلماسی در عصر ICT
1- ورود فناوری اطلاعات و ارتباطات به عرصه دیپلماسی
2- گسست انحصار اطلاعات روابط خارجی که قبلا در تصرف دولت و وزارت خارجه بود
3- تماس مقامات عالی رتبه و حذف وزارت خارجه و تشریفات هرمی دیپلماتیک
4- پایان انحصار تماس ها و ملاقات ها و مرگ ملاقات های سنتی و رسمی
5- ظهور رقبای جدید
6- در هم ریختن فاصله، زمان و مکان
7- ضرورت شفافیت و پاسخگویی به افکار عمومی
8- موضوعات جدید و تغییرات روز افزون روش ها
برچسبها: تله دیپلماسی, سایبر دیپلماسی, دیپلماسی مجازی, دیپلماسی شبکه ای
علی پژمان
آخرین مطالب
